نظریه کاتل-پایان نامه درباره رفتار شهروندی سازمانی

نظریه کاتل:

از آنجا که کاتل[1] شخصیت را اجازه پیش بینی رفتار شخص  در اوضاع و احوال معین به ما می دهد، تعریف می کند؛ بنابراین به نظر او یک نظریه شخصیت باید هدفش پیش بینی رفتار آدمی در شرایط و اوضاع و احوال معین باشد. بنابراین وی مفاهیمی را که سازنده شخصیت هستند را به قرار زیر معرفی کرده است (کریمی، 1392: 133-136):

  • ویژگی یا صفت: بنا به تعریف کاتل، ویژگی یا صفت، ساخت ذهنی یا استنتاجی است که از ملاحظه رفتار حاصل شده و پایداری آن رفتار را می رساند. وی این صفات را بر اساس در نظر گرفتن وجوه خاص به چند شکل طبقه بندی می کند و در یک طبقه بندی، صفات را به صفات مَنشی (که نشان دهنده سرعت و قوت انگیختگی هستند)، صفات تحریکی (که شخص را به سوی هدفی به حرکت وا می دارند)، و صفات توانشی (که نمودار زیرکی، مهارت و زبردستی هستند) تقسیم می کند.

جدول2-2) ویژگی های شخصیتی تهیه شده به وسیله کاتل

(منبع: کریمی، 1392)

1.اسکسزوئید خویی (سخت گیر، دوری گزین، سرد)

2. کودن (ظرفیت های فکری محدود و کم، بی فکر، کم هوش)

3. خود ضعیف (عاطفی، بی ثبات)

4. مسالمت جویی (ملایم، صلح طلب، سازش جو)

5. افسرده خویی (ساکت، ملول، افسرده)

6. ضعف فراخود (غیر قابل اعتماد، بی اراده)

7. کناره گیری (ترسو، خجالتی)

8. یکدندگی (خشن، واقع گرا)

9. آرامش درونی (قابل اعتما، سازگار)

10. هنجارپذیری (متعارف، اهل عمل)

11. ساده لوحی (هالو، ناشی)

12. اطمینان (تزلزل ناپذیر)

13.محافظه کاری (پذیرنده، سنت پرست، طرفدار وضع موجود)

14. وابستگی به گروه (مقلد، تابع)

15. ضعف یکپارچگی (نامطمئن، شل و ول)

16. تنش پویشی ضعیف (بلغمی مزاج، خونسرد)

 

در برابر ادواری خویی (گرم، اجتماعی، اهل معاشرت)

در برابر تیزهوشی (باهوش، اهل تفکر، برجسته)

 

در برابر خودنیرومند (پخته، آرام)

در برابر سلطه گری (پرخاشجو، زورگو)

در برابر شادی خویی (بانشاط، حراف، مشتاق)

دربرابر نیرومکندی فراخود (باوجدان، با استقامت)

در برابر متهور (حادثه جو، پوست کلفت)

در برابر نرم خویی (حساس، زن صفت)

در برابر بددلی (شکاک، حسود)

در برابر هنجارناپذیری (قلندر، بی بند و بار)

در برابر زیرکی (خبره، مبادی اداب)

در برابر بزدلی (نامطمئن، مضطرب)

در برابر افراط گرایی (انتقاد کننده، ازادیخواه)

 

در برابر خودکفایی (کاردان، چاره ساز)

در برابر کنترل احساسات خود (خوددار، قاطع)

در برابر تنش پویشی نیرومند (تنیده، تحریک پذیری)

  • پویش یا اِرگ: کاتل واکنش های آدمی را ناشی از دو صفت پایه انگیزه ای می داند: یکی اِرگ و دیگری متااِرگ. منظور کاتل از اِرگ، انگیزه های ارثی است. وی اِرگ را چنین تعریف می کند: استعدادی ذاتی که به صاحب ان اجازه می دهد تا برای واکنش در برابر طبقات معینی از امور در مقایسه با امور دیگر آمادگی بیشتری پیدا کند و نسبت به آنها انگیختگی و هیجان ویژه ای داشته باشد و عملی را آغاز کند که در برابر هدف معین و ویژه ای، توفیق کاملتری برای وی در مقایسه با هدف دیگر به همراه داشته باشد.
  • متااِرگ: متااِرگ نیز صفتی پایه است که نقش انگیزشی دارد، اما برخلاف اِرگ ذاتی و فطری نیست، بلکه حاصل و ناشی از محیط است و شخص در جریان زندگی خود آن را کسب می کند. همه انگیزه های غیرفطری مثل علایق، رغبت ها، و عواطف گوناگون از جمله متااِرگ ها هستند.
  • خود و خودآگاهی: پیچیدگی و ارتباط های متقابل صفات، کاتل را مجبور کرد تا مفهوم دیگری را وضع کند که ثبات و سازمان عالی رفتار آدمی را بتواند بیان کند. بدین منظور وی دو مفهوم خود و خودآگاهی را عنوان کرد که تفاوت چندانی با مفاهیم مشابه در نظریه فروید ندارند.
  • معادله مشخصات: از جمله دیگر کوشش های کاتل برای شناخت و تبیین شخصیت، ارائه فرمولی برای معلوم کردن و اندازه گیری صفات پایه شخصیت بود. به نظر کاتل، مثلاً ما باید بتوانیم با یک فرمول ریاضی مشخص کنیم که یک رفتار (B) برابر است با فلان صفت پایه (so) به اضافه فلان صفت روساختی (su) به شکل زیر:

[1] Cattell